Powieść Mariana Pankowskiego jest parabolą polsko-żydowskiego losu. Tytułowa ostatnia Żydówka z miasta N. zostaje zaproszona już po wojnie przez swoich rodaków z odległej "amerykańskiej krainy" na spektakl, którym mają być jej własne tragiczne losy. Opowiadając swoją historię, wraca do zapomnianej przeszłości i po raz kolejny zostaje przez nią uwięziona. Pankowski przywołuje cały wachlarz ludowych stereotypów antyżydowskich w postaci owadów, węży i bezwstydnych kotów, które nigdzie długo miejsca nie zagrzeją ze względu na rewolucyjne popędy. Na tym tle rozgrywa się odwieczna rywalizacja w cierpiętnictwie pomiędzy Polakami i Żydami, dziś dostrzeganym jedynie w szumnych debatach na temat pamięci i w patetycznych rocznicach, w czasie których ofiary są już tylko aktorami.

W teatralnej wersji, wyreżyserowanej przez Ewę Ignaczak, cała historia to konflikt trzech kobiet. Podłoże konfliktu stanowi fakt przynależności do różnych pokoleń i narodów. Tytułowa bohaterka spektaklu, Żydówka, Fajga Oberlender, jedyna uratowana z transportu całego miasteczka do gazu, zjawia się w Ameryce, na zaproszenie swoich „rodaków, nie-rodaków”. Przebieg rozmów to historie Fajgi i pytania „jej braci”, a wszystko przepełnione świadectwami okrucieństwa człowieka. 
 
Recezje:
 
Ostatnia Żydówka z miasteczka N./ Mirosław Baran/ gazeta.pl/ 09.11.2009
 
 „Niepotrzebna Żydówka”/ Katarzyna Wysocka/ teatrdlawas.pl/ 09.11.2009
 
Żydówka w teatrze kobiet. O najnowszej premierze w Off de Bicz/ Małgorzata Klamann/ kultura.trojmiasto.pl/09.11.2009
 
 
Była Żydówka, nie ma Żydówki
Teatr Stajnia Pegaza
 
scenariusz: Katarzyna Fidos
reżyseria: Ewa Ignaczak
obsada: Aleksandra Kania, Ida Bocian
 
Premiera: 6 i 7 listopada 2009